ประเด็นพื้นที่สวรรคตนับว่าเป็นประเด็นหนึ่งที่ท้าทายต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ของชาติไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งพงศาวดารที่ชำระในสมัยกรุงศรีอยุธยา
พ.ศ.๒๒๒๓ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ซึ่งอาศัยหลักฐานต้นฉบับหรือ archive-based เช่นปูมโหร บันทึกการเดินทัพ หรือคำกราบบังคมทูลรายงานฯซึ่งหลักฐานต้นฉบับเหล่านั้น ยังไม่ถูกพม่าเผา(พม่าเผากรุงศรีอุธยา ในปี
พ.ศ.๒๓๑๐ )ดังนั้นพงศาวดารกรุงศรีอุธยาฉบับนี้ จึงมีความเที่ยงตรงและความแม่นยำสูง ทั้งเหตุการณ์และระบุปีศักราชที่เกิดเหตุการณ์นั้น จนเป็นที่ยอมรับของนักประวัติศาสตร์ รวมทั้งกำหนดให้เป็น "ฉบับหลัก"ที่ใช้ในการตรวจสอบพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับอื่นๆ

       พงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนี้ (หรืออีกชื่อหนึ่งเรียกว่าฉบับ"หลวงประเสริฐอักษรนิติ) ได้บันทึกพื้นที่สวรรคตของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชว่า...
       
       " เมืองหลวง "  ท้องที่ตำบล "ทุ่งดอนแก้ว"

ซึ่งยังไม่ทราบว่า "เมืองหลวง" นั้น ในปัจจุบันนี้ ตั้งอยู่ในเขตพื้นที่ประเทศไทย หรือประเทศพม่า? เราจะเดินทางขึ้นเหนือไปชายแดนไทย ณ จังหวัดเชียงใหม่ตลอดจนพื้นที่ประเทศพม่าที่มีดินแดนติดต่อกันจนถึงแม่น้ำสาละวิน เพื่อสำรวจเืมืองโบราณที่ตั้งอยู่ตามลุ่มน้ำสายสำคัญที่เชียงใหม่ใช้เป็นเส้นทางติดต่อกับ "เมืองนาย" ในประเทศพม่าเมื่อครั้งสมัยราชวงศ์มังราย(พ.ศ.๑๘๓๙-๒๑๐๑) รวมทั้งสมัยพระเจ้าบุเรงนองและรัชทายาทปกครองเมืองเชียงใหม่(พ.ศ.๒๑๐๑-๒๓๑๗) ซึ่งพบว่าีเส้นทางออกจากเมืองเชียงใหม่ไปยังเมืองนาย(พม่า)มีอยู่ ๒ เส้นทางตามสายน้ำสำคัญคือ
      ๑.เส้นทางตามสายน้ำแม่แตง(จุดสีเหลือง)
       ๒.เส้นทางตามสายน้ำแม่ปิง(จุดสีน้ำเงิน)

เส้นทางตามสายน้ำแม่แตง จากเชียงใหม่จนถึงแม่น้ำ
สาละวิน จะมีเมืองโบราณตามรายทาง๔ เมืองดังนี้
    ๑.เมืองกื้ด(ต.กื้ดช้าง อ.แม่แตง)
     ๒.เมืองคอง(ต.เมืองคอง อ.เชียงดาว)
     ๓.เมืองแหง(อ.เวียงแหง)
     ๔.เมืองทา(พม่า)
                           เมืองกื้ด

  เมืองคอง

   เมืองแหง  

  
เมืองทา

เส้นทางตามสายน้ำแม่ปิง จากเชียงใหม่จนถึงแม่น้ำสาละวิน จะมีเมืองโบราณตามรายทาง๕ เมืองดังนี้
    ๑.เมืองแกน(ต.เมืองแกน อ.แม่แตง)
     ๒.เมืองเชียงดาว(อ.เชียงดาว)
     ๓.เมืองงาย(ต.เมืองงาย อ.เชียงดาว)
     ๔.เมืองหาง(Wan Hangna พม่า)
     ๕.เมืองต่วน(Ton พม่า)

 เมืองหาง(พม่า)  โปรดสังเกต มีพื้นที่ทำนาน้อย(สีเหลืองแกมขาว)

       เมื่่อพิเคราะห์ปูมประวัติ สภาพภูมิศาสตร์ พื้นที่ ระยะทางแล้วเมืองที่ตั้งอยู่ตามเส้นทางสายน้ำแม่แตงที่โดดเด่นที่สุด ได้แก่เมืองแหง(อ.เวียงแหง ประเทศไทย) เพราะมีประวัติศาสตร์ เรื่องราวที่สำัคัญและโดดเด่นตั้งแต่ช่วงสมัยอยุธยาถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น(รัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๕) และตลอดมาจนถึงสมัยปัจจุบัน รวมทั้งมีพื้นที่กว้างขวาง ทั้งพื้นที่ทำกินและพื้นที่อยู่อาศัยปัจจุบันมีประชากรประมาณ ๓๐,๐๐๐ คน ตลอดจนมีแหล่งน้ำที่สมบูรณ์ ประการสำคัญเมืองนี้ ตั้งอยู่กึ่งกลางของเส้นทางระหว่างเมืองเชียงใหม่ กับเมืองนาย(พม่า)
      กล่าวโดยสรุปเมืองที่เป็นตัวแทนของประเทศไทย คือ "เมืองแหง(อ.เวียงแหง เชียงใหม่)

     ส่วนเส้นทางสายน้ำปิงนั้นเมื่อพิเคราะห์เมืองต่างๆตามรายทางทั้งสภาพภูมิศาสตร์ ระยะทาง และประวัติศาสตร์ืแล้วเมืองที่โดดเด่นและเป็นตัวแทนของประทศพม่า ได้แก่ "เมืองหาง"ซึ่งมีความโดดเ่ด่นในช่วงสมัย รัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๕

หมายเหตุจากเวียงแหง
งานวิจัยเส้นทางเดินทัพ
คลิปวิดีโอ
ประมวลภาพ
Google Earth
การสัมมนาพระนเรศวร
แผนที่ภาพถ่ายดาวเทียม
กระดานสนทนา
แนะนำผู้วิเคราะห์