รายงานการสำรวจหัวเมืองเงี้ยว(ไทใหญ่)ทั้ง 5 ของพระยาประชากิจกรจักร(แช่ม บุนนาค)
ในรัชกาลที่ 5 พ.ศ. 2432
- พ.ศ.2432 สมัยรัชกาลที่ 5 ได้สำรวจจัดทำแผนที่พระราชอาณาเขตชายแดนล้านนาไทยเป็นครั้งแรกโดย พระยาประชากิจกรจักร(แช่ม บุนนาค) กับ Mr.Collins
.ในบริเวณ หัวเมืองเงี้ยว (ไทใหญ่) 5 หัวเมือง ได้แก่ เมืองหาง เมืองต่วน เมืองสาด เมืองจวด(จ้อด) เมืองทา ในรายงานของพระยาประชากิจกรจักร
ที่เสนอต่อกระทรวงมหาดไทย ได้ให้รายละเอียด เมืองหาง ในหลายด้านเช่น ประชากรทั้งหมดเป็นชาติเงี้ยว(ไทใหญ่) จำนวนประมาณ 1,500 คน ทำนาได้ข้าวเปลือกปีละประมาณ 100 ต่าง
(150 ถัง)
โดยเฉพาะเจดีย์ ที่พบเห็นในเมืองหางขณะนั้น
(117 ปีที่แล้ว) มีดังนี้
1. เวียงหางฮ้อง(บริเวณที่ตั้งของเมืองหาง) ไม่ปรากฏว่ามีเจดีย์ -
2. เวียงบ้านฉาง (อยู่ด้านใต้ของเวียงหางฮ้อง ) มีเจดีย์วัดกำแพงงาม
(ตั้งอยู่ริมเวียง)
3.เวียงอ้อ (อยู่ด้านใต้ของเวียงบ้านฉาง) ภายในเวียงมีรอยก่ออิฐ
ก่อปูน พระเจดีย์ และวัดเก่าร้าง หลายแห่งแต่บัดนี้เป็นทำเลป่าหาผู้คนไม่ได้ เวียงนี้เห็นจะเป็นฝีมือจีน
แต่ก่อนนามที่เรียกเวียงอ้อ น่าจะเป็น เวียงฮ่อ
4. ทิศตะวันออกของเมืองหางมีเมือง
อ่องหลวง ใต้เมืองอ่องหลวง มีถ้ำปล่องก่ออิฐประจบผามีพระพุทธรูปใหญ่น้อยต่างๆ มีจารึกอักษรว่า นายคำฟู เป็นผู้สร้าง มีม่อนจอมแจ้ง ตะวันออกเฉียงเหนือบ้านโป่งป่าแขม มีพระเจดีย์ใหญ่องค์หนึ่ง
ทิศตะวันตกบ้านโป่งน้ำใส มีพระธาตุเจดีย์
เรียกว่า จอมแจ้งสันขวาง
ปรากฎนามว่า นางคำเอื้อย บ้าน เมืองงาย (ต.เมืองงาย อ.เชียงดาว เชียงใหม่ )มาสร้าง
5.ดอนแก้วท่าชะวา
เหนือบ้านนากองมู มีพระเจดีย์ใหญ่องค์หนึ่ง ในถ้ำยอด น้ำออกฮู มีพระพุทธรูปใหญ่องค์หนึ่ง
บรรดาสิ่งสำคัญแต่โบราณทั้งหลายนี้กับนามผู้สร้าง ที่มีปรากฎ ก็เป็นอย่างและฝีมือ ไทยลาว(ไทยล้านนา)ทั้งสิ้น ไม่มีของพม่ามาระคนปนแต่สักสิ่งสักอย่างเลย..
หนังสืออ้างอิง : นคร พันธ์ุณรงค์ (2546) การเจรจาและข้อตกลงระหว่างรัฐบาลสยามกับรัฐบาลอังกฤษเกี่ยวกับหัวเมืองชายแดน
ลานนาไทย พ.ศ.2428 -2438